Dieren op De Hoge Veluwe vinden bij warm weer verkoeling in de zoelen

Zoelen zijn ooit door het Park aangelegd. Ze hebben een bodem van klei of beton en worden gevuld met grondwater. Daaromheen ontstaat vegetatie en zo lijkt het op een natuurlijke drinkplaats.

“Klei heeft voor de bodem wel de voorkeur”, zegt Jan Willem Bolkenbaas. Hij is jachtopzichter bij het Park en ook verantwoordelijk voor het vullen van de zoelen. “Klei is namelijk natuurlijker dan beton. Maar klei is lastig te vinden. Leem zou nog beter zijn, maar dat is nog zeldzamer dan klei.”

Sommige putten zijn 20 meter diep

De eerste stop op deze warme donderdagochtend is een zoel in de Plijmen. Daar staat op dit moment al het aggregaat. Die staat op een aanhanger, naast de waterput waar de pomp in hangt. “We hebben de gaten iets dieper gemaakt dan waar het grondwater zit. Zodra de slang de bodem raakt, trek ik hem iets omhoog zodat het zand dat onderin zit, niet meekomt. Dat is slecht voor de pomp.”

De zoelen zijn belangrijk voor verschillende diersoorten. “Wild en vogels komen hier om te drinken en te badderen. Insecten en amfibieën leggen hier hun eitjes. Het feit dat hier geen vissen leven, is gunstig voor de libellen want dan worden hun larven niet gegeten”, zegt Bolkenbaas. “Zo is een zoel belangrijk voor veel dieren die in het Park leven.”

Ondertussen bromt het aggregaat door. “Die kan op 20 liter benzine 24 uur draaien”, aldus Bolkenbaas. 

Zoelen worden gevuld, natuurlijk water niet

De zoel bij De Plijmen is goed gevuld en dus is het tijd om het aggregaat te verplaatsen. De slang gaat uit de put, de put wordt gesloten en de aanhanger, waar het aggregaat opstaat, wordt achter de wagen vastgemaakt.

“Zodra het warmer wordt en lang droog blijft, beginnen we met vullen”, legt Bolkenbaas uit. “In de zomer van 2024 was er meer regen, toen hoefden we bijna niks te doen want toen regende het om de paar weken. Maar als het echt droog is, dan is het hard werken.”

Op dat soort momenten springen ook zijn collega’s bij. “Als ik de vroege dienst heb, kan ik niet in de avond het aggregaat bijvullen of bij de zoelen langs. Dat doet dan iemand anders.”

Alleen de zoelen worden bijgevuld. Natuurlijk water, zoals de Deelense Was, niet. Dat heeft een reden. “Als we daar grondwater aan toe zouden voegen, heeft dat gevolgen voor de waterkwaliteit. Dat heeft weer een negatief effect op de flora en fauna die er nu leven. Die geven de voorkeur aan zuurder water. Zelfs als de Deelense Was bijna opgedroogd is, kunnen we niks doen.”

Zoelen drogen snel op

We zijn inmiddels aangekomen bij de tweede zoel, deze ligt in een bos zuidelijk van het Pampelse Zand. Hier is goed te zien dat het vullen van de zoelen hard nodig is. De natte klei boven de waterspiegel laat zien waar het water even geleden nog wel stond.

“En dat is alleen het water dat de afgelopen 24 uur is opgedroogd of opgedronken”, zegt Bolkenbaas. “Normaal hoort de waterspiegel nog hoger te liggen dan het deel dat nu nog vochtig is.” Bolkenbaas plaatst de slang in de put en niet veel later stroomt er water uit de slang de zoel in. Voordat de zoel weer volledig gevuld is, is het aggregaat wel even bezig. Ondertussen landt een geelgors aan de overkant van de zoel om de dorst te lessen.

Renovatie van de zoelen

In het najaar wordt jaarlijks een aantal zoelen hersteld. “Dat doen we pas als de kikkervisjes pootjes hebben en vertrokken zijn”, aldus Bolkenbaas. “De kleilaag van een zoel verdunt doordat herten en zwijnen erin badderen. Hoe dunner de klei, hoe minder goed het water vasthoudt. En klei dat lang droog staat, gaat scheuren. Ook dat is niet goed.”

Die renovatie gebeurt met een kraan. “Die haalt eerst wat klei langs de kanten weg zodat het water weg kan. Er moet wel een beetje water blijven liggen zodat de klei niet té hard wordt. De kraan brengt dan een nieuwe laag klei aan.”

Aankomend najaar staat onder andere de zoel bij observatiehut Millelamel op de planning. Daar is de klei minder dik dan bij sommige andere zoelen. “Als ik de slang daar neerleg, leg ik er altijd een vuilniszak onder. Die vuilniszak is ook op de webcam wel zichtbaar”, zegt Bolkenbaas. “Dat valt mensen soms wel op en het lijkt ook wel gek, een blauwe vuilniszak in de natuur. Maar na het vullen gaat de zak weer weg.”

Andere hittemaatregelen

Naast het vullen van de zoelen worden de dieren ook op andere manieren geholpen. “We plaatsen zoutstenen verspreid over het Park, zo krijgen de dieren geen tekort aan mineralen”, aldus Bolkenbaas. “En doordat we de wildakker jaarrond bijhouden, kunnen de dieren goed eten. Dan zijn ze een stuk weerbaarder, ook tegen deze temperaturen.”